• مقام معظم رهبر ی :قرآن همیشه مورد نیاز و تأثیر آن هم به تدریج و در طول زمان است ضمن آنكه مفاهیم قرآنی بی انتهاست و با انس قرآن می توان ابواب جدیدی را گشود، و گره ها را باز كرد.
  • وقتی آیات شریفه قرآن به عنوان الهام الهی بر دل نازل می شود، جذب و هضم دل می شود و قلب و دل متناسب با آیات الهی تحول پیدا می كند
  • آیت الله خامنه ای: دلهایی که پیام قرآن را درک کرده اند، بخاطر اغراض شخصی وحدت ملی را برهم نمی زنند
 
 
 
  25  
پنجشنبه بیست و پنجم مهر 1398 ساعت 11:43 ب ظ
پنجشنبه بیست و پنجم مهر 1398
تعداد کل مشاهدات : 37918528
تعداد مشاهدات ماه گذشته : 1811
تعداد مشاهدات هفته گذشته : 431
تعداد مشاهدات روز گذشته : 53
تعداد مشاهدات امروز : 601

کاربران آنلاین : -
میهمانان آنلاین : -
دوشنبه بیست و ششم فروردین 1392 ساعت 11:5 ق ظ توسط : مدیر پایگاه
خط تولید یک مقاله، متشکل از سه مرحله تتبع، تحلیل و نگارش است. روش تتبع نویسنده، کتابخانه ای است. بدین معنی که در مرحله گرده آوری داده ها، منابع تفسیری، روایی و لغوی را مورد توجه قرار داده است. وی در مرحله تحلیل گزاره ها، برآیند سال‌ها پژوهش و تدریس در زمینه تدبر...

نقش تدبر در ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی
حجت الاسلام علی صبوحی طسوجی

چکیده
خط تولید یک مقاله، متشکل از سه مرحله تتبع، تحلیل و نگارش است. روش تتبع نویسنده، کتابخانه ای است. بدین معنی که در مرحله  گرد آوری داده ها، منابع تفسیری، روایی و لغوی را مورد توجه قرار داده است. وی در مرحله  تحلیل گزاره ها، برآیند سال‌ها پژوهش و تدریس در زمینه تدبر را مورد توجه قرار داده است و می توان روش تحلیل او را، نوشتاری و گفتاری قلمداد کرد. سبک نگارش این مقاله، تلفیقی از علمی و ادبی است. یعنی بار علمی مقاله، مانع از بروز ذوق ادبی نشده، چنانکه رویکرد ادبی آن، حیثیت علمی را پنهان نکرده است.
نویسنده، در مقدمه ای با عنوان «ترویج و گسترش کدام فرهنگ قرآنی؟»، خطر توسعه و تثبیت نگاه سکولار به فرهنگ قرآنی را گوشزد کرده و آن را مصداق مهجوریت مدرن قرآن کریم معرفی کرده است. او، ریشه این نگاه را، پندار ناکارآمدی قرآن در متن زندگی فردی و اجتماعی دانسته است.
وی در مقطع دوم سخن، با عنوان «تدبر، کلید ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی»، نگاه ناهماهنگ و کشکول وار به صحیفه وحی را، عامل اصلی پندار پیش گفته قلمداد کرده است. او در مقام اثبات این واقعیت است که آیات قرآن، بدون لحاظ انسجام و هماهنگی، تنها در حد روایاتی مجمل، ایفای نقش می کند و با این نگاه، قرآن کریم، هرگز نقش بی بدیل خود را در پیشبرد اهداف دین ایفا نخواهد کرد و به بیان بهتر، قرآن تا حد قابل توجهی مهجور خواهد ماند. آنگاه با استناد به آیه هشتاد و دوم سوره مبارکه نساء، تدبر در کلام خدا را، تنها راه ارتقاء از وضعیت کنونی (فهم نابسامان از سامانه قرآن) به وضعیت مطلوب (فهم مجموعی و هماهنگ از قرآن) معرفی کرده است. اینجاست که نقش انحصاری تدبر در توسعه و ترویج فرهنگ قرآنی آشکار می شود.
نویسنده در ادامه نوشتار، «آیات و روایات تدبر» را مورد بحث و بررسی قرار داده و از اهمیت بالای این حق و تکلیف الهی در بیان خدای متعالی و معصومان (علیهم السلام) پرده برداشته است. آنگاه، مبحثی علمی درباره «مفهوم شناسی تدبر» مطرح کرده تا به مخاطبان اطمینان دهد که تدبر مورد تأکید قرآن و عترت (علیهم السلام)، همان فهم روشمند و هماهنگ ظاهر قرآن (آیات، سوره ها، کل قرآن و موضوعات) است. خلاصه ای از نتیجه تدبر در سوره مبارکه جمعه نیز پایان بخش این مقاله و نمونه ای عینی از تدبر است.

کلیدواژه‌ها: نگاه سکولار به فرهنگ قرآنی، مهجوریت مدرن قرآن، فهم ناهماهنگ قرآن، فهم انسجام و هماهنگی در قرآن، تدبیر خدا در قرآن، تدبر در قرآن.

 
نمودار نقش تدبر در ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی

 
مقدمه؛ ترویج و گسترش کدام فرهنگ قرآنی؟
تشخیص درست راه و روش گسترش فرهنگ قرآنی، در گرو شناختی صحیح از فرهنگ قرآنی است. دو نگاه در این باره قابل تصور است:
فرهنگ قرآنی، امری مهم است که باید در کنار سایر شئون زندگی فردی و اجتماعی بشر، مورد توجه باشد. انسان و جامعه انسانی، باید به موازات توجه به امور عادی و مادی زندگی، مانند اقتصاد، سیاست، موسیقی، ورزش، تفریح و... ، قرآن را هم از یاد نبرد و با قرائت و ترجمه و تفسیر آن محشور باشد.
جامعه، نیازمند مؤسسات و مراکزی است که امکان قرآن آموزی (فراگیری روخوانی، روان خوانی، تجوید، صوت و لحن، ترجمه و مفاهیم، تفسیر و حفظ قرآن) را در اختیار همگان قرار دهد. در صدا و سیما و سایر رسانه ها، باید شبکه ها و ستون‌هایی برای قرآن طراحی شود تا همگان و بویژه اهل قرآن از آن استفاده کنند. ایجاد و گسترش رشته های تحصیلی قرآن و تفسیر در حوزه ها و دانشگاه ها لازم است تا در کنار اساتید و کارشناسان سایر شاخه های دینی، اساتید و پژوهشگران قرآنی تربیت شوند و در مؤسسات آموزشی، پژوهشی و فرهنگی قرآن خدمت کنند. باید کتاب‌های آموزش قرآن در مدارس و دانشگاه ها تدریس شود تا دانش آموزان و دانشجویان، افزون بر دروس طبیعی خود با قرآن هم آشنا باشند. در و دیوار جامعه باید با آیات قرآن مزین شود تا چشم رهگذران در کنار مشاهده انواع ظواهر دنیا، آیات قرآن را هم مشاهده کند. تشکیل معاونت های قرآنی در نهادهای مختلف فرهنگی، پدیده ای قابل توجه است تا با نظارت و حمایت ایشان، برنامه های قرآنی در سطح نهادها و زیر مجموعه تحت پوشش آن‌ها پیاده شود. قرائت قرآن در مساجد، ابتدای مجالس، محافل انس، جلسات بزرگداشت اموات و قبرستان‌ها و همین طور قرائت قرآن در ماه مبارک رمضان و ایام اعتکاف نیز سنت‌هایی نیکو است که حتما باید با رونق بیشتری ادامه یابد و...
فرهنگ قرآنی، امری ضروری است که باید زیربنای همه شئون زندگی فردی و اجتماعی باشد. باید روح حاکم بر جامعه انسانی و همه لوازم مادی و معنوی آن باشد. در این نگاه، قرآن نه به عنوان یکی از امور مورد نیاز انسان و جامعه، بلکه به عنوان اصل حاکم بر همه امور مربوط با انسان و انسانیت و برپا دارنده مصالح اجتماع بشری مورد توجه است: «... یَتْلُواْ صحُُفًا مُّطَهَّرَهً * فِیهَا كُتُبٌ قَیِّمَه...»؛ (بینه، 2و 3) ... صحیفه های پاک قرآنی را بر آن‌ها تلاوت می کند * در آن صحیفه ها، نوشته هایی است که احکام و معارف الهی را که برپا دارنده امور جامعه انسانی است بیان می کند. (صفوی، 1385، ص598)
جامعه، مؤسسه قرآنی می خواهد؛ شبکه و مجله قرآن، لازم است؛ ایجاد رشته های متنوع تحصیل در زمینه علوم قرآنی و تفسیر، مطلوب است؛ تدریس قرآن در مدارس و دانشگاه ها، ضروری است؛ تابلوهای قرآنی هم خالی از لطف نیست؛ تشکیل معاونت های قرآنی، اقدام مبارکی است؛ قرائت قرآن در شرایط مکانی و زمانی خاص، سنت حسنه ای است؛ ولی همه اینها، به عنوان پشتیبان، ناظر، شاخص یا... ایفای نقش می کند و هدف اصلی، حاکمیت قرآن بر همه شئون است. مقصود نهایی از همه فعالیت‌های قرآنی، تزریق قرآن و فرهنگ قرآنی به شریان‌های زندگی، اعم از فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، ورزشی، تفریحی و... است.
دیگر معنی ندارد که مؤسسات قرآنی در کنار مراکز فرهنگی دیگر، اما بی ربط با آن‌ها ایفای نقش کند؛ یا قرآن شناسان در کنار کارشناسان سایر علوم انسانی و اسلامی و حتی طبیعی و ریاضی، اما بدون تعریف نسبت خود با آن‌ها مشغول خدمت باشند؛ یا کتبی برای تدریس قرآن طراحی شود، اما رابطه ای بین این کتب و این دروس با سایر کتاب‌ها و درس‌ها برقرار نشود؛ یا تابلوهای قرآنی بر در و دیوار نصب شود، اما سیستم حاکم در جامعه، قرآنی نباشد؛ معاونت قرآنی، تشکیل شود، اما پشتوانه ای پنداری برای شانه خالی کردن سایر معاونت ها از زیر بار قرآن باشد و در نهایت از حاکمیت فرهنگ قرآن خبری نباشد.
در این نگاه، قرآن در متن زندگی فردی و اجتماعی انسان به طور مستقیم دخالت دارد. کتاب مرجع آحاد مردم در زمینه های کلان بینشی، گرایشی و رفتاری است. در همه علوم اسلامی، حرف اصلی را می زند. مبدأ و منتها و جهت گیری علوم طبیعی و ریاضی را مشخص می کند. اصلی ترین کتاب قانونگذاری و مبنای روشن حکومت است. سیستم های مبنایی اقتصاد، سیاست و... را نیز تعیین می کند. در این نگاه، قرآن برای قرآن نیست. قرآن برای انسان است و انسان شکوفا از قبَل قرآن. قرآن برای جامعه است و جامعه، در مسیر تکامل قرآنی.
مقایسه بین این دو نگاه، ذهن انسان را متوجه خطر مهم توسعه و تثبیت نگاه سکولاریستی به مقوله فرهنگ قرآنی می کند. این خطر، محصول پندار ناکارآمدی قرآن در متن زندگی، به موازات احساس ضرورت حضور قرآن کریم در جامعه است. یعنی ما از یک سو، باور داریم که قرآن تنها راه نجات است و باید مورد توجه باشد و از سوی دیگر، کارآمدی قرآن را وجدان نکرده ایم، هر چند که به آن معتقد باشیم. این امر سبب می شود که با همه وجود به امر قرآن اهتمام ورزیم، اما ناخودآگاه و به تدریج، قرآن را از متن زندگی فردی و اجتماعی فاصله دهیم.
نشانه وجود این خطر آن است که هر روز بر تعداد مراکز قرآنی و حجم فعالیت‌های قرآنی افزوده خواهد  شد، اما به تناسب آن از حاکمیت قرآن خبری نخواهد بود. این سخن به معنی نفی آثار مثبت اقدامات قرآنی نیست، بلکه هشدار نسبت به آفت احتمالی رویکرد موجود است. تکثیر تصاعدی مراکز، کتب، کارشناسان، طرح‌ها و برنامه های قرآنی در کنار سرعت کمِ رشد، یا رکود و یا عقبگرد در حیطه حاکمیت قرآن کریم، مهجوریت مدرن کتاب آسمانی است که نتیجه نگاه سکولار به فرهنگ قرآنی به شمار می رود.
این نوشتار، ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی را با نفی نگاه سکولاریستی مورد توجه قرار می دهد. یعنی بر آن است که تدبر را به عنوان راه تزریق فرهنگ قرآنی به شریان‌های مختلف جامعه بشری مطرح کند.

تدبر، کلید ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی
همه مسلمانان به عظمت و قداست قرآن کریم، اعتقاد دارند و این باور همگانی از بیانات نورانی خدای عزّوجل و رسول گرامیش9 و اهل بیت معصوم او (علیهم السلام) سرچشمه گرفته است. تمام اندیشمندان آگاه و متعهد، قرآن را زیربنای رشد افراد، خانواده ها و جوامع و قانون اساسی حکومت جاودانه الهی، به گستره همه هستی می دانند. این گزاره بدین معنی است که در حیطه نظری، مانع مهمی بر سر راه حاکمیت قرآن در جامعه اسلامی وجود ندارد؛ هر چند به موازات بینش قرآن مدار امت اسلامی، سؤالات و شبهاتی، ذهن جستجوگران حقیقت را به خود مشغول کرده و گاه، قلم برخی از نویسندگان را از راه روشن منطق و استدلال، به بیراهه تردید و انکار لغزانده است. البته به برکت وجود دانشمندان ربانی، بازار پاسخ به کج اندیشی-ها، همواره پر رونق بوده است.
موج قرآن گرایی، پس از فراز و نشیب بسیار، اینک به سمت اوج بی بدیل خود در حال حرکت است و به اعتراف کاوشگران عرصه قرآن، جهان اسلام در حال جهشی کم نظیر در وادی قرآن است و حتی می توان گفت که سیر تطور اندیشه و عمل در میان غیر مسلمانان نیز، از این واقعیت بی نصیب نمانده است. به تناسب افزایش ظرفیت اعتنا و ابتنای به قرآن کریم در عرصه جهانی، سیل شبهات و حتی حملات ناجوانمردانه به ساحت قرآن، خروشان تر از گذشته در مسیر تخطئه باور قرآنی، در حال طغیان است. به نظر می رسد که زمان تحول در چگونگی دفاع از حریم قرآن کریم فرا رسیده است و باید میدان پاسخ به شبهات فراوان مربوط به قرآن را تغییر داد. واقعیت آن است که شبهات و پاسخ‌ها، تازگی ندارد و چیزی جز حجم شبهه و پاسخ و ادبیات شبهه  افکنی و پاسخ گویی عوض نشده است.
تا کی باید اعجاز کلام وحی مورد سؤال باشد و اندیشمندان قرآن باور، فقط در مقام نظر پاسخ دهند؟ تا کدامین زمان رواست که قدرت پاسخ گویی قرآن به مسائل زمان نادیده گرفته شود و علمای ربانی، تنها تئوری توان رهبری قرآن در هر زمان را گرم‌تر مطرح کنند؟ تا چه وقت می توان پذیرفت که گزاره های قرآن، خطاپذیر و ناکارآمد معرفی شود و در مقابل آن، به نگارش مقاله های داغ، اکتفا گردد؟ البته لزوم دفاع نظری از بینش قرآن گرایی، قابل انکار نیست، اما ضرورت پاسداری عملی از قرآن و اندیشه قرآن مداری، بیش از هر زمان دیگری قابل درک است. اینک چندین پرسش مهم در زمینه پاسداری عملی از حریم قرآن قابل طرح است. بهتر است که خواننده گرامی، این پرسش‌ها را در فضای صافی ذهن و دل مورد بررسی قرار دهد و اجازه ندهد که پاسخ های قالبی و غیر نافذ، راه تولد سؤال و شکوفایی نیاز را سد کند، زیرا تنها با رویش پرسش، آفتاب جواب، ثمر خواهد داد. در ادامه این مکتوب، پرسش‌های مورد نظر، طبقه بندی شده است:
آیا قرآن، معجزه الهی است؟
معجزه، امری خارق عادت بشری و شاهد صدق ادعای رسالت است. دعوای ختم رسالت، نیازمند معجزه جاوید است. ما که قرآن را به حق، معجزه جاوید خاتم الأنبیاء9 تلقی می کنیم، آیا با جانمان این اعجاز را وجدان کرده ایم؟ و آیا در برابر وحی و پیام متعالی آن به عجز در آمده ایم؟
آیا قرآن، قانون اساسی دین اسلام و حاکم بر همه امور است؟
 ما که با همه وجود و به خاطر اعتقاد مقدسمان، قرآن کریم را زیربنای همه شئون تکامل انسان و انسانیت می دانیم، از این کتاب آسمانی چه بهره ی داریم؟ ما که قرآن را قانون اساسی دین مبین اسلام می دانیم، آیا تعریفی کامل و درست از چگونگی ابتنای به قانون اساسی در مسائل مختلف اسلامی ارائه داده ایم؟
آیا قرآن، ثقل اکبر است؟
«قالَ رسولُ الله9: إِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْض»؛ (حر عاملی، 1409، ج27، ص33) رسول خدا9 فرمود: همانا من در میان شما دو یادگار گرانبها به جا می‌گذارم، مادامی كه به آن دو تمسك كنید گمراه نمی‌شوید، كتاب خدا و عترت و اهل بیتم را و این دو از یكدیگر جدا نمی‌شوند، تا روزی كه در حوض بر من وارد شوند. ما که در باورمان، لزوم تمسک به دو ثقل اکبر و کبیر، یعنی قرآن و عترت (علیهم السلام)، نقش بسته است، از تمسک به ثقل اکبر چه تعریفی داریم؟ مگر نه این است که ما قرآن را همانند روایات و تنها از پنجره روایات، می نگریم. به راستی اگر بنای دین بر مبنای ما بود و کمیت و کیفیت بهره مندی فعلی ما از قرآن، مطلوب خدا و رسول او بود، آیا سفارش رسول الله9 برای تمسک به عترت (علیهم السلام) کافی نبود؟ مگر ما از قرآن چه بهره ای داریم که از فرمایشات اهل بیت (علیهم السلام) حاصل نمی شود؟
همه ما می دانیم که اگر کسی قرآن را امام خود بداند و قرآن ناطق را رها کند، بر سبیل نجات نیست. حال با خود بیاندیشیم که اگر کسی امام را قرآن خود بداند و امام مکتوب را رها کند، چگونه است؟ این چه نقشی است که بر عهده قرآن است و وظیفه امام نیست؟ آن چه وظیفه ای است که بر دوش امام است و رسالت قرآن نیست؟ متأسفانه ما هنوز انتظار خود را از قرآن و عترت (علیهم السلام) تفکیک نکرده ایم و رسالت هر یک از این دو یادگار ارزشمند پیامبر خود9 را به درستی تشخیص نداده ایم.
به همین دلیل، بود و نبود قرآن، تأثیر چندانی در وضعیت فعلی ما ندارد. به عنوان مثال، اگر قرآن از فقه ما خارج شود، آیا چیزی جز آیات زینت بخش ابواب فقهی از دست رفته است؟ آیا آیه ای در یک موضوع فقهی هست که مضمون آن در روایات ما به بیان روشن تری یافت نشود؟ اگر قرآن از فلسفه ما، کلام ما، اخلاق ما، سیاست ما، اقتصاد ما، فرهنگ ما و... کنار گذاشته شود، چه خسارت جبران ناپذیری اتفاق خواهد افتاد که ما تا این حد نگران، از قرآن دفاع می کنیم؟ باید اعتراف کرد که هنوز قرآن کریم، نقش بی بدیل خود را در شاخه های مختلف علوم انسانی و اسلامی ایفا نکرده است.
آیا قرآن، مرجعی همگانی است؟
مشکل کجاست که قرآن در جایگاه واقعی خود ایفای نقش نمی کند؟ خلأ در چه رویکردی است که قرآن، متن مورد رجوع عامه مردم برای پاسخ به سؤالات و شبهات اساسی در زمینه های کلان بینشی، گرایشی و رفتاری نیست؟ محرومیت طلاب و دانشجویان و علما و دانشمندان، از رجوع مکرر به قرآن در همه شئون، از کدامین نقیصه نشأت می گیرد؟ فقدان نقش آفرینی قرآن در مبدأ و متن و منت‌های علوم انسانی و در مبدأ و منتها و جهت گیری علوم طبیعی و ریاضی از کجاست؟ اگر دانشمندان ربانی ما بخواهند که قرآن را اصلی ترین درس حوزه های دینی قرار دهند، چه کنند؟ آیا فقط برای مرور متن تفاسیر یا ترجمه ها برنامه ریزی کنند؟ آیا این اقدام، برای یک حرکت قرآن محور کافی است؟ نقص قرآن مداری در نهادهای قانون گزاری و حکومتی در چه چیز ریشه دارد؟
اینها چهار دسته پرسش مهم در باب مهجوریت قرآن است. پاسخ چیست؟ به راستی دلیل مهجور ماندن قرآن چیست؟ آیا مشکل را در کمبود اهتمام و اعتنا جستجو کنیم؟ یا در کم بودن مراکز و مؤسسات قرآنی پی بگیریم؟ شاید بودجه کم است. شاید کارشناس کم داریم. شاید کتب تفسیر و علوم قرآنی به اندازه کافی موجود نیست. ای بسا ترجمه ها کم است و لازم باشد که هر روز ترجمه جدیدی به بازار آید و... . باید بیاندیشیم، مشکل را بیابیم و آنگاه آستین همت به رفع آن بالا بزنیم. همه ما در قبال قرآن کریم، مسئولیم.
امت اسلام باید همه تلاش خود را در جهت رفع مهجوریت قرآن كریم به كار گیرد، تا مشمول شكایت پیامبر اسلام9 در روز قیامت قرار نگیرد: «وَ قَالَ الرَّسُولُ یَارَبّ‏ِ إِنَّ قَوْمِی اتخََّذُواْ هَذَا الْقُرْءَانَ مَهْجُورًا»؛ (فرقان، 30) و یاد کنید روزی را که محمد9 فرستاده خدا، لب به شکایت می گشاید و می گوید: پروردگارا، کافران و گنهکاران قوم من این قرآن را وا نهادند. (صفوی، 1385، ص362) امروز، تشخیص مهجوریت قرآن کریم، بسی سخت تر از گذشته است. این مهجوریتی مدرن است. قرآن در همه جا هست، اما آن طور که باید و شاید و در جایگاه واقعی خود ایفای نقش نمی کند. این نوشتار، در ادامه به ریشه یابی مهجوریت قرآن کریم پرداخته و زمینه هایی برای پاسخ دهی به دسته های چهارگانه پرسش فراهم می سازد:

 

قرآن، معجزه الهی
آنچه گذشت، ضرورت ایجاد تکامل در روند قرآن گرایی و دفاع عملی از حریم قرآن کریم را مشخص می کند، اما این مهم، جز با تصحیح و تکمیل شناخت ما از قرآن کریم، میسر نخواهد بود. قرآن چیست؟ قرآن، ریسمانی است که از عالم ملکوت به عالم ملک آویخته شده و عموم انسان‌ها با چهره ملکی آن، یعنی ظاهر قرآن کریم مواجه هستند و همین ظاهر، حجت خدا بر ایشان است. یعنی باید به آن تمسک کنند تا ایشان را به عالم ملکوت رهنمایی کند: «... كِتَابُ اللَّهِ الثَّقَلُ الْأَكْبَرُ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ سَبَبُ بِأَیْدِیكُمْ وَ سَبَبٌ بِیَدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل...»؛ (مجلسی، 1404، ج30، ص65): ... کتاب خدا، ثقل اکبر است. ریسمانی آویخته شده از آسمان به زمین. یک سوی آن در دست شماست و سوی دیگر در دست خدای عز و جل... . ظاهر قرآن متشکل از کلمات، آیات و سوره هاست. خدای سبحان به وسیله قرآن با انسان سخن گفته است.
حال سؤال این است که آیا می توان یک واژه از قرآن را به تنهایی مصداق سخن پروردگار متعالی با انسان دانست؟ آیا یک آیه تنها، مصداق کلام اعجازین خدای متعالی است؟ راستی چرا هرگز درباره یک کلمه یا یک آیه قرآن، تحدی نشده است و آیا این نشان از معجزه نبودن یک واژه یا یک آیه تنها نیست؟ تحدی در قرآن فقط درباره سوره، ده سوره و کل کتاب به چشم می‌خورد: «... فَأْتُواْ بِسُورَهٍ مِّن مِّثْلِهِ‏...»؛ (بقره، 23): ... سوره ای مانند آن بیاورید... (صفوی، 1385، ص4)؛ «... فَأْتُواْ بِسُورَهٍ مِّثْلِهِ‏...»؛ (یونس، 38): ... شما هم باید سوره ای مانند آن بیاورید... (صفوی، 1385، ص213)؛ «... فَأْتُواْ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِّثْلِهِ مُفْترََیَات‏...»؛ (هود، 13): ... ده سوره ساختگی مانند آن بیاورید... (صفوی، 1385، ص223)؛ «... فَأْتُواْ بِكِتَابٍ مِّنْ عِندِ الله‏...»؛ (قصص، 49): ... شما از جانب خداوند کتابی بیاورید... (صفوی، 1385، ص391) این امر بدین معنی است که سوره، ده سوره و کل کتاب، مصداق معجزه جاوید پیامبر اسلام9 است. واژگان و آیات، جزئی از اعجاز قرآن است، اما به تنهایی، کلامی معجز به شمار نمی رود. (اگر برخی از قرآن شناسان، سوره را به معنی مجموعه ای از آیات مرتبط بدانند، باز هم خللی به این بحث وارد نیست، زیرا به هر حال، آیه تنها، از منظر هیچ قرآن پژوهی، سوره به شمار نرفته است.) برخورد ما با قرآن چگونه است؟ آیا از حد فهم واژگان و آیات فراتر می رویم؟ با این حال، چطور توقع داریم که اعجاز را درک کنیم؟ فهم اعجاز در گرو فهم سوره، ده سوره و یا کل قرآن است. همان امری که کمتر مورد توجه ماست. آری می توان ادعا کرد که با اکتفا به نگاه آیه ای نمی توان قرآن را شناخت و اعجاز آن را وجدان کرد.

قرآن، قانون اساسی دین اسلام و حاکم بر همه امور
یکی از مهمترین عوامل مهجوریت قرآن کریم در ابعاد مختلف، نوع نگاه به این کتاب آسمانی است. به نظر می رسد تا زمانی که کلام خدای متعالی در صحیفه وحی، به صورت کشکولی از معارف پراکنده و در هم ریخته فهمیده شود، وضعیت نابسامان فعلی، سامان نمی یابد. اکتفا به مطالعه آیات و سوره ها و موضوعات به صورت از هم گسسته و پراکنده، قرآن را در حد یک مجموعه از روایات مجمل تنزل می دهد و تحقق رسالت ویژه این کتاب نورانی را ناممکن می سازد. وقتی یک آیه را مصداق قرآن بدانیم، قرآن را مصداق روایت مجمل و نیازمند بیان روایات دانسته ایم. در این صورت است که قرآن نقش قانون اساسی را نخواهد داشت. قانون اساسی آن است که بتواند مهندسی کلان دین را ارائه دهد. سیستم های کلان فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و... را طراحی کند. جهت گیری، چارچوب و اسکلت دین را مشخص کند. آیا با اکتفا به نگاه آیه ای، قرآن کریم، چنین نقشی خواهد داشت؟ ما با بی توجهی به انسجام و انتظام بی نظیر در کلام وحی، ویژگی اساسی آن را نادیده گرفته و سهم خودمان از این کتاب عظیم را در حد کشکولی از مواعظ اخلاقی محدود کرده ایم.

قرآن، ثقل اکبر
توضیح این مطلب، با ذکر یک مثال، مناسب‌تر است: ما برای درک احکام فقهی به آیات استناد می کنیم. مسلما، آیات قرآن، اگر در مقام بیان جزئیات ارزیابی شود، نیازمند بیان روایی است. به سراغ روایات می رویم، هم معنی آیه را مطرح کرده و هم تقیید و تخصیص آن را ارائه داده است. اینک کارآیی آیه مورد نظر چه خواهد بود؟ اما اگر قرآن را با نگاه مجموعی مورد مطالعه قرار دهیم و آن را در مقام بیان جزئیات ندانیم، ما را به سیستم های کلان دین راهنمایی می کند و این کاری است که هرگز از روایات توقع آن را نداریم. قرآن، زیربنا، قانون اساسی، مهندسی دین و مجموعه سیستم های کلان مرتبط با هدایت انسان و جامعه انسانی است و در این باره حرف آخر را می زند و روایات، مبین جزئیات و آئین نامه های اجرایی است و در این باره حرف آخر را می زند. هر یک از این دو بدون یکدیگر، ناقص است. قرآن بدون روایت، مانند زیربنا و اسکلت یک ساختمان است که هنوز نازک کاری نشده و امکان سکونت در آن فراهم نیست و روایت بدون قرآن، مانند آجر و مصالح و درب و پنجره و... است که در بنای ساختمان مورد استفاده قرار نگرفته و قابل بهره-برداری نیست. جالب توجه است که اهل بیت معصوم (علیهم السلام)، هیچ گاه در سیره هدایتی خود، جای قرآن را پر نکرده اند و همواره انسان‌ها را به طور مستقیم به قرآن دعوت فرموده اند. اما در مواردی که افراد با استناد به قرآن و بدون استرشاد از معصومان (علیهم السلام) وارد حیطه اجرای دین می شدند، آن‌ها را نهی می کردند. یعنی رجوع مستقیم به قرآن کریم، برای استفاده جزئیات نیست، بلکه برای درک کلیات است. ناگفته نماند که وقتی سخن از کلیات به میان می آید، ذهن انسان متوجه گزاره های کلی می شود، مانند «بیع، حلال است»، «دروغ، حرام است» و...؛ در این نوشتار، قرآن کریم، مبین کلیات دانسته شد، اما نه فقط به معنی گزاره هایی کلی که افزون بر قرآن کریم، عقل آدمی و سنت هم آن‌ها را بیان می کند، بلکه به معنی سیستم‌های کلان هدایت بشر و جامعه بشری، به گونه ای که فرد، خانواده، جامعه و حکومت، در تعاملی تکامل  بخش، در مسیر تعالی قرآنی قرار گیرند. وقتی کلیات به این معنی مدّ نظر باشد، قرآن کریم، مهمترین منبع تشخیص آن خواهد بود.
اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، مبین جزئیات و ظرائف و آئین‌نامه‌های اجرایی آن خواهند بود. عقل انسانی، قوه فهم و درک و عمل به محتوای قرآن و عترت (علیهم السلام)، خواهد بود. افزون بر اینکه، عقل و فطرت الهی انسان و انسانیت، از قِبَل وحی الهی و سخنان مفسران وحی، شکوفا شده و خود به عنوان منبعی دینی مورد استفاده قرار خواهد گرفت و بدین ترتیب، دین، در وحدت با انسان نقش آفرینی خواهد کرد و تحمیل بر بشر به شمار نخواهد رفت. بنا بر آنچه گذشت، اگر شناخت ما از قرآن کریم، محدود به فهم شش هزار و اندی آیه باشد، از نقش آفرینی کلان و بی نظیر این کتاب محروم می مانیم.

قرآن، مرجعی همگانی
عموم مردم و حتی خواص آنان در مواجهه با قرآن کریم، با واسطه ترجمه و یا تفسیر اقدام می کنند و در غالب موارد، خود را در برابر معارفی پراکنده و ناهماهنگ می یابند و امکان انس حقیقی با این کتاب آسمانی برای ایشان فراهم نیست. كتابی را در نظر بگیریم كه جمله‌ جمله و یا بند بند آن قیچی شده، سپس قطعات قیچی شده آن، بدون هیچ نظمی و بر اساس اتفاق به یكدیگر متصل شده است. آیا با مطالعه این كتاب، پیام و غرض نویسنده آن را در می‌یابیم؟!
به طور مسلم قرآن كریم، چنین وضعیتی ندارد، اما اگر ما در مطالعه قرآن، به نظم و هماهنگی بین آیات و سوره‌های آن توجه نكنیم، قرآن را مانند كتابی با وضعیت پیش گفته می‌بینیم و در ارتباط با آن ناكام می‌مانیم. آری، كلام صادر شده از منبع فیض، دارای عالی‌ترین مضامین و برترین سامان است، اما به آن کم توجهی می شود. ترجمه‌های موجود، گرچه در جایگاه والای خود ایفای نقش می‌كنند، ولی در برآورده نمودن این نیاز جدی كافی نیستند، زیرا به انتظام آیات و سور در قرآن توجه كافی نكرده‌اند. بسیاری از تفاسیر گرانمایه هم به اندازه لازم و به صورت روشمند و قابل اعتماد، به تبیین سامان آیات و سوره‌ها و موضوعات قرآن نپرداخته‌اند و نیاز مهم انس با محتوای قرآن را تأمین نمی‌كنند.
چهار دسته پرسش و چهار بند زمینه  پاسخ دهی از منظر خواننده گرامی گذشت و نشان داد که مهمترین خلأ در عرصه قرآن مداری، فقدان نگاه جامع و منسجم به این کتاب آسمانی است و اینک باید دانست که راه حل قرآن کریم، برای جبران این نقیصه، «تدبر» است: «أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ وَ لَوْ كاَنَ مِنْ عِندِ غَیرِْ اللَّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلَافًا كَثِیرًا»؛ (نساء، 82) پس آیا در قرآن تدبر نمی کنند تا به هماهنگی آیات آن پی ببرند و دریابند که از جانب خدا نازل شده است؟ اگر قرآن از جانب غیر خدا بود، قطعا در آن ناسازگاری و ناهماهنگی بسیاری می یافتند. (صفوی، 1385، ص91) این آیه نشان می دهد که قرآن مظهر هماهنگی اعجازین است و راه درک این هماهنگی، «تدبر در قرآن» است.

آیات و روایات تدبر
افزون بر آیه هشتاد و دوم سوره مبارکه نساء، سه آیه دیگر در قرآن کریم، همگان را به تدبر در قرآن فراخوانده است:
«
أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُواْ الْقَوْل‏...»؛ (مؤمنون، 68) پس آیا در این قرآن، تدبر نکرده اند تا بدانند از جانب خداست؟... (صفوی، 1385، ص346) این آیه شریفه را می توان توبیخی بر عدم تدبر در قرآن دانست.
«
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْكَ مُبَارَكٌ لِّیَدَّبَّرُواْ ءَایَاتِهِ وَ لِیَتَذَكَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَاب»؛‏ (صاد، 29) این قرآن کتابی گرانقدر و پر خیر و برکت است که آن را به سوی تو فرستادیم تا همگان در آیات آن تدبر کنند، پس هدایت پذیران راهیاب شوند و عنادپیشگان، عذری بر گمراهی خویش نیابند و تا صاحبان خرد به دلایل حق توجه کنند و به سوی آن هدایت گردند. (صفوی، 1385، ص455) این کریمه، تدبر در قرآن را غایت انزال این کتاب مبارک و زمینه ساز تذکر خردمندان دانسته است.
«
أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ...»؛ (محمد، 24) پس آیا در قرآن تدبر نمی کنند؟... (صفوی، 1385، ص509) این آیه نورانی هم، تعریضی به تدبر در قرآن کریم است. گفتنی است، سیاق این آیه و آیه شصت و هشتم سوره مبارکه مؤمنون، حاکی از آن است که تدبر نكردن در قرآن، یكی از عوامل شرك و بی‌ایمانی است. در نتیجه، تدبر، عامل افزایش ایمان توحیدی و تکامل آن است.
پیامبر اسلام9 و اهل بیت او (علیهم السلام) نیز هماهنگ با وحی، همگان را به تدبر در قرآن فراخوانده اند:
«...
أوصی رسول الله9 معاذ بن جبل، فقال له اُوصِیكَ باتِّقاءِ اللهِ وَ... تَدَبُّرِ القُرآنِ...»؛ (دیلمی، 1412، ج1، ص73) پیامبر اسلام9 به معاذ بن جبل وصیت كرد و فرمود تو را وصیت می‌كنم به تقوای الهی و... تدبر در قرآن.... سفارش به تدبر در وزان توصیه به تقوای الهی در این روایت، حاکی از اهمیت بالای انجام این وظیفه است.
قال أمیر المؤمنین7 : «... ألا لا خَیرَ فِی قَراءَهٍ لَیسَ فیها تَدَبُّرٌ...»؛ (کلینی، 1365، ج1، ص36) امیر مؤمنان7 فرمود: آگاه باشید، فایده‌ای در قرائت بدون تدبر نیست. بر اساس این روایت نورانی، تدبر وصف لازم قرائت ثمربخش قرآن کریم است و قرائت سودمند بدون تدبر محقق نمی شود. گفتنی است که این حدیث، بر تمام روایات مربوط به قرائت قرآن حاکم است و همه آن‌ها را به لزوم تدبر، مقید می کند.
عَن أبی عبد اللَّه7: «أَنَّهُ كَانَ مِنْ دُعَائِهِ إِذَا أَخَذَ مُصْحَفَ الْقُرْآنِ وَ الْجَامِعَ قَبْلَ أَنْ یَقْرَأَ الْقُرْآنَ وَ قَبْلَ أَنْ یَنْشُرَهُ یَقُولُ حِینَ یَأْخُذُهُ بِیَمِینِهِ بِسْمِ اللَّهِ... اللَّهُم‏... لَا تَجْعَلْ قِرَاءَتِی قِرَاءَهً لَا تَدَبُّرَ فِیهَا بَلِ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیَاتِهِ وَ أَحْكَامَهُ آخِذاً بِشَرَائِعِ دِینِك...»؛ (محدث نوری، 1408، ج4، ص372) از امام صادق7 نقل شده است، هنگامی كه قرآن را به دست می‌گرفتند، پیش از خواندن و حتی قبل از باز كردنش، آن را در دست راست می‌گرفتند و چنین دعا می‌كردند: به نام خدا... خدایا... قرائت مرا، قرائت بی‌تدبر قرار مده، بلكه مرا آنگونه قرار بده كه در آیات و احكام آن تدبر كنم، در حالی كه قوانین دین تو را اخذ می‌كنم. این روایت نورانی نشان می دهد که تدبر، سیره مستمره معصومان (علیهم السلام) است.
سفارش به تدبر در قرآن کریم، از سوی خدای بلند مرتبه، رسول مکرم او9 و اهل بیت گرامی آن حضرت (علیهم السلام)، بدین سبب است که تدبر، یک وظیفه مهم قرآنی و یک جریان علمی و فرهنگی، برای فهم قانونمند و هماهنگ قرآن کریم است. تدبر، برنامه ای، برای زمینه سازی نفوذ فرهنگ عمیق و جامع قرآنی به زیربنا و سطح جامعه اسلامی است که این مهم به توفیق هرچه بیشتر انسان و انسانیت، در گذر از مادیت و سیر در معنویت و نیل به مقام رفیع عبودیت خواهد انجامید. استراتژی مهمی است که بارها و بارها در بیان و بنان اما راحل (ره) و رهبری معظم انقلاب هم بر آن تاکید شده است. به عنوان نمونه، رهبر معظم انقلاب طی سخنانی فرموده اند: «... تلاوت قرآنی مطلوب است كه انسان با تدبر بخواند و كلمات الهی را بفهمد، كه به نظر ما می‏شود فهمید. اگر انسان لغت عربی را بلد باشد و آنچه را هم كه بلد نیست، به ترجمه مراجعه كند و در همان تدبر كند، دو بار، سه بار، پنج بار كه بخواند، انسان فهم و انشراح ذهنی نسبت به مضمون آیه پیدا می‏كند كه با بیان دیگری حاصل نمی‏شود، بیشتر با تدبر حاصل می‏شود؛ این را تجربه كنید. لذا انسان بار اول وقتی مثلاً ده آیه‏ی مرتبط به هم را می‏خواند، یك احساس و یك انتباه دارد؛ بار دوم، پنجم، دهم كه همین را با توجه می‏خواند، انتباه دیگری دارد؛ یعنی انسان انشراح ذهن پیدا می‏كند. هرچه انسان بیشتر انس و غور پیدا كند، بیشتر می‏فهمد و ما به این احتیاج داریم... بنابراین در زندگی حتماً قرآنِ با تدبر را در نظر داشته باشید و نگذارید حذف شود». (قسمتی از بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی‏ در دیدار اعضای هیأت دولت، 17/7/84‏‏)

مفهوم شناسی تدبر
آیات الهی و بیانات نورانی معصومان (علیهم السلام) در خصوص تدبر، هر حق‌جویی را در مقام فهم معنی آن قرار می دهد. از این رو، بیانی کوتاه در این باره، زیبنده ادامه نوشتار خواهد بود:
تعریف صحیح تدبر در قرآن، مبتنی بر شناسایی مفهوم لغوی تدبر و آن نیز در گرو بررسی معنی ماده و هیأت این واژه در قرآن و منابع لغوی است:
ماده تدبر: ریشه این واژه دبر و در لغت به معنی پشت و پشت سر اشیاء است. (مصطفوی، 1360، ج3، ص173؛ قرشی، 1371، ج2، ص326؛ طریحی، 1375، ج3، ص298؛ راغب اصفهانی، 1412، ج1، ص306؛ ابن منظور، 1411، ج4، ص268؛ فراهیدی، 1410، ص31) این ماده 44 بار و به 11 صورت، در قرآن کریم استعمال شده و معنی پیش گفته، با همه موارد مطابق است. (سوره آل عمران، آیه 111؛ سوره نساء، آیه 82؛ سوره انعام، آیه 45؛ سوره انفال آیه 16؛ سوره توبه، آیه 25؛ سوره یونس، آیه 3؛ سوره نمل، آیه 10؛ سوره ص، آیه 29؛ سوره طور، آیه 49؛ سوره معارج، آیه 17؛ سوره نازعات، آیه 5؛ و... )
هیأت تدبر: تدبر بر وزن تفعل و این هیأت برای مطاوعه تفعیل است. (مصطفوی، 1360، ج3، ص176) بر همین اساس برای تشخیص معنی تدبر، گریزی از بررسی مفهوم تدبیر نیست.
تدبیر: در كتب واژه‌شناسی، معانی متعددی برای تدبیر ذكر شده كه برخی از آن‌ها عبارت است از:
«
التدبیر فی الأمر أن تنظر إلی ما تؤول إلیه عاقبته»؛ (ابن منظور، 1414، ج4، ص273؛ طریحی، 1375، ج3، ص299) تدبیر در کار، نظر کردن در آخر و عاقبت آن است.
«
التدبیر التفكر فی دبر الأمور»؛ (راغب اصفهانی، 1412، ج1، ص307) تدبیر، تفکر در آخر امور است.
«
و أما التدبیر تصییر الشیء ذا عاقبه بأن یكون الشیء علی عاقبه حسنه و نتیجه مطلوبه... معنی التدبیر بالنسبه إلی الله تعالی معلوم و تدبیره تعالی عباره عن تنظیم أمور العالم و ترتیبه و جعل الأمور علی أحسن نظام و اتقن صنع منتج»؛ (مصطفوی، 1360، ج3، ص175) و اما تدبیر، عاقبت دار کردن چیزی است، به این معنی که عاقبتی نیکو و نتیجه ای مطلوب داشته باشد... معنی تدبیر نسبت به خدای متعال، تنظیم امور عالم و ترتیب آن و قرار دادن امور بر بهترین نظام و متقن ترین ساختار منتج است.
بیان اول و دوم درباره مفهوم تدبیر خالی از اشكال نیست، زیرا ماده دبر را در اصل معنی تدبیر در نظر نگرفته و به حاشیه رانده‌اند. توضیح اینكه در عبارت‌های «النظر فی عاقبه الأمر» ‌و «التفكر فی دبر الأمور»، قسمت اصلی معنی، واژه‌های «النظر» و «التفكر» است كه هیچ ارتباط روشنی با ماده یا هیأت تدبر ندارد و قسمت فرعی و حاشیه‌ای معنی، «فی عاقبه الأمر»‌ و «فی دبر الأمور» است كه با معنی تدبر مرتبط است؛ بیان سوم درباره معنی تدبیر خالی از این اشکال است و نشان می‌دهد كه دو بیان پیشین، تدبیر را به لازم آن، معنا كرده‌اند. بنابراین ریشه لغوی و ساختار لفظی تدبیر، اقتضا می‌كند که آن را به معنی پشت سر هم چیدن حكیمانه بدانیم كه با سومین مفهوم از مفاهیم پیش‌گفته، كاملاً هماهنگ است و استعمالات قرآنی نیز آن را تأیید می‌كند: «... یدبر الأمر...»؛ (رعد، 2) ... او کار جهان را تدبیر می کند... (صفوی، 1385، ص249) علامه طباطبایی (ره) ذیل این آیه می‌فرماید: «التدبیر هو الإتیان بالشی‏ء عقیب الشی‏ء و یراد به ترتیب الأشیاء المتعدده المختلفه و نظمها بوضع كل شی‏ء فی موضعه الخاص به بحیث یلحق بكل منها ما یقصد به من الغرض و الفائده...»؛ (طباطبایی، 1417، ج11، ص289) تدبیر آوردن چیزی به دنبال چیز دیگر است و مراد از آن ترتیب دادن اشیاء متعدد مختلف، پشت سر یكدیگر است، به گونه‌ای كه هر شیء در جایگاه خاص خود قرار گیرد و غرض و فایده و مقصود، بر آن مترتب شود...
تدبر: حال که معنی تدبیر دانسته شد، می توان معنی تدبر را نیز تشخیص داد:
«
وأما التدبر فهو تفعل لمطاوعه التفعیل فحقیقه معناه حصول مفهوم التدبیر و اختیار ذالك المفهوم...»؛ (مصطفوی، 1360، ج3، ص176) و اما تدبر، پس آن تفعل برای مطاوعه تفعیل است، پس حقیقت معنی آن حصول مفهوم تدبیر و اختیار آن مفهوم است...
آری ریشه لغوی و ساختار لفظی تدبر، ایجاب می‌كند كه آن را پذیرش (مطاوعه) چینش حكیمانه (تدبیر) بدانیم. برخی بدون جمع‌بندی صحیح از ماده و هیأت، تدبر را اینگونه معنی كرده‌اند:
«
التدبیر أن تنظر إلی ما تؤول إلیه عاقبته و التدبر التفكر فیه»؛ (ابن منظور، 1411، ج4، ص273؛ طریحی، 1375، ج3، ص299) تدبیر در کار، نظر کردن در آخر و عاقبت آن و تدبر، تفکر در آن است.
روشن است که در این بیان، مفهوم ماده در اصل معنی دخالت داده نشده است.
با توجه به آنچه گذشت، می توان گفت که تدبر قرآن، پذیرش تدبیر آن است. آری کلام خدا یا هر كلام دیگری، محصول تدبیر حروف و كلمات و عبارات و جملات در كنار یكدیگر است. متکلم، کلمات را تدبیر می کند (پشت سر هم می چیند) و جملات را پدید می آورد. جملات را تدبیر می کند و پاراگراف‌ها را ایجاد می کند و...؛ مخاطب این متکلم، باید تدبیر او را بفهمد، یعنی باید تدبر کند. بدین معنی که چینش کلمات را دریابد تا به مفهوم جملات نائل شود. چینش جملات را دریابد تا به مفهوم پاراگراف‌ها دست پیدا کند و...
بر همین اساس، تدبیر خدا در قرآن، چینش واژگان برای به دست آمدن آیات، چینش آیات برای به دست آمدن سوره ها و چینش سوره ها برای سامان دادن کل قرآن کریم است. این تدبیر الهی در قرآن، تدبر مخاطبان قرآن را طلب می کند و آن، درک چینش واژگان برای فهم آیات، چینش آیات برای فهم سوره ها و در نهایت، تشخیص حکمت چینش سوره ها برای فهم کل قرآن است.
جالب است بدانیم کودکان در اوان کودکی خویش جملات را به صورت کلمه کلمه می شنوند و می فهمند و از این رو توانایی جمله سازی هم ندارند، زیرا توانمندی عقلی کافی برای ادراک ارتباط میان کلمات را ندارند و به تدریج و به موازات رشد عقلانی، به مهارت تشخیص ارتباط میان کلمات و فهم جملات و حتی جمله سازی دست می یابند و باز هم به تناسب رشد بیشتر، قدرت فهم ارتباط میان جملات را هم به دست می آورند. ما نیز در برخورد با قرآن کریم اگر مانند کودکان عمل کنیم تنها کلمات قرآن را می فهمیم و نمی توانیم به معانی آیات قرآن دست پیدا کنیم، اما اگر قرآن را در مقام یک متکلم حکیم قرار دهیم و خود را مخاطب عاقل آن بدانیم، به تدریج توانایی فهم ارتباط میان کلمات و ادراک جملات و آیات، فهم ارتباط میان جملات و آیات و ادراک سوره ها و حتی توان فهم ارتباط سوره ها و ادراک جامع قرآن (البته در حد ظاهر) را می یابیم و این همان تدبر است.
اشکال: تدبر پذیرش تدبیر است و این حروف و کلمات هستند که تدبیر الهی را می پذیرند، پس آنان متدبر هستند، نه ما.
جواب: خدای متعالی، تدبر را از ما خواسته است و نه از حروف و کلمات؛ چون تدبر، مطاوعه غیر اختیاری تدبیر از سوی حروف یا اشیاء خارجی نیست. توضیح: در معنای مطاوعی باب تفعل، نوعی اختیار و آگاهانه بودن لحاظ شده است بر خلاف معنای مطاوعی باب انفعال، بنابراین اگر بنا بود مطاوعه غیر اختیاری حروف یا اشیاء خارجی در قالب لفظ درآید، به صورت اندبار بیان می‌شد. در نتیجه تدبر به معنی پذیرش و كشف آگاهانه تدبیر محقق شده در اشیاء یا كلام است. آنجا كه تدبیر نسبت به اشیاء عینی خارجی صورت می‌گیرد، مراد از تدبر، فهم و پذیرش آن است و آنجا كه تدبیر كلام مطرح است، مراد از تدبر دریافت تدبیر موجود در كلام، از سوی مخاطبان آن خواهد بود و این همان عنصری است كه تدبر را راه فهم نظم ویژه قرآن و ایمان به الهی بودن آن قرار داده است. كاربردهای قرآنی تدبر، مؤید همین معنا از تدبر در قرآن است:
«
أَ فَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ وَ لَوْ كاَنَ مِنْ عِندِ غَیرِْ اللَّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلَافًا كَثِیرًا»؛ (نساء، آیه 82) پس آیا در قرآن تدبر نمی کنند تا به هماهنگی آیات آن پی ببرند و دریابند که از جانب خدا نازل شده است؟ اگر قرآن از جانب غیر خدا بود، قطعا در آن ناسازگاری و ناهماهنگی بسیاری می یافتند. (صفوی، 1385، ص91) علامه طباطبایی (ره) ذیل این آیه می‌فرمایند:
«
التدبیر هو أخذ الشی‏ء بعد الشی‏ء و هو فی مورد الآیه التأمل فی الآیه عقیب الآیه أو التأمل بعد التأمل فی الآیه لكن لما كان الغرض بیان أن القرآن لا اختلاف فیه و ذلك إنما یكون بین أزید من آیه واحد، كان المعنی الأول أعنی التأمل فی الآیه عقیب الآیه هو العمده و إن كان ذلك لا ینفی المعنی الثانی أیضا»؛ (طباطبایی، 1417، ج5، ص19)
تدبیر به معنای گرفتن چیزی بعد از دیگری است كه در این آیه به معنی تأمل در آیه پس از آیه دیگر است یا به معنای تأمل بعد از تامل در آیه است. با توجه به اینكه غرض آیه، بیان این مطلب است كه در قرآن اختلافی نیست و درك این حقیقت با توجه به بیش از یك آیه امكان‌پذیر است، معنی اول یعنی تأمل در آیه بعد از آیه دیگر مناسب‌تر است، هر چند كه این مسأله معنی دوم را نفی نمی‌كند. بر اساس ظاهر آیه كه دفع اختلاف و ناهماهنگی از قرآن است و با توجه به توضیحات حضرت علامه (ره) می‌توان نتیجه گرفت كه تدبر در قرآن به معنی كشف هماهنگی قرآن است.
«
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْكَ مُبَارَكٌ لِّیَدَّبَّرُواْ ءَایَاتِهِ وَ لِیَتَذَكَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَاب»؛‏ (صاد، 29) این قرآن کتابی گرانقدر و پر خیر و برکت است که آن را به سوی تو فرستادیم تا همگان در آیات آن تدبر کنند، پس هدایت پذیران راهیاب شوند و عنادپیشگان، عذری بر گمراهی خویش نیابند و تا صاحبان خرد به دلایل حق توجه کنند و به سوی آن هدایت گردند. (ضا صفوی، 1385، ص455) علامه طباطبایی (ره) ذیل این آیه شریفه می‌فرمایند: «توصیفه [الكتاب] بالإنزال المشعر بالدفعه دون التنزیل الدال علی التدریج لأن ما ذكر من التدبر و التذكر یناسب اعتباره مجموعا لا نجوما مفرقه»؛ (طباطبایی، 1417، ج17، ص197) در این آیه سخن از انزال كتاب است كه مشعر به نزول دفعی است، نه از تنزیل كه دال بر تدریج است، چون تدبر و تذكر مذكور در آیه مناسب با لحاظ مجموع كتاب است، نه توجه پراكنده و جداجدا. طبق بیان حضرت علامه (ره)، تدبر با اعتبار مجموع كتاب متناسب است كه خالی از اشعار به مفهوم كشف هماهنگی نیست.
تعریف «تدبر در قرآن»: اینک که معنی ماده و هیأت تدبر و همچنین مفهوم لغوی تدبیر و تدبر قرآن مشخص شد، می توان تعریفی از تدبر ارائه داد:

 «فهمِ روشمند و هماهنگ ظاهر قرآن كریم»
توضیح: تدبر، فهمی منسجم و هماهنگ است که باید از تنگنای سلایق شخصی عبور کرده و در شاهراه قانون و ضابطه عقلایی (ادبیات، مرتکزات فطری منطق و اصول) صورت بگیرد و بستر محکم این شاهراه چیزی جز ظاهر قرآن کریم نیست. آری تدبر، فهم قانونمند سیاقی و مقایسه ای و به دیگر بیان، فهم مجموعی ظاهر قرآن است.

خلاصه ای از نتیجه تدبر در سوره مبارکه جمعه
این قسمت از نوشتار با ارائه اجمالی از تدبر سوره جمعه، تلاش دارد تا روزنه ای برای رسیدن مخاطب به فهمی عینی از معنای تدبر بگشاید. هر چند این اندک، تنها نمی از یم و اندکی از بسیار است:
چهار آیه نخست (1 تا 4) از آیات یازده گانه این سوره مبارکه، از بعث رسول9 از سوی پروردگار سبحان به منظور تزکیه و تعلیم امت، بر اساس آیات الهی خبر می‌دهد.

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ‏
یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فیِ السَّمَاوَاتِ وَ مَا فیِ الْأَرْضِ المَْلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الحَْكِیم ِ (1) هُوَ الَّذِی بَعَثَ فیِ الْأُمِّیِّنَ رَسُولًا مِّنهُْمْ یَتْلُواْ عَلَیهِْمْ ءَایَاتِهِ وَ یُزَكِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الحِْكْمَهَ وَ إِن كاَنُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ (2) وَ ءَاخَرِینَ مِنهُْمْ لَمَّا یَلْحَقُواْ بهِِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الحَْكِیمُ (3) ذَالِكَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ (4)

چهار آیه بعدی (5 تا 8) ذکر مثالی درباره امت یهود است، کسانی که از زیر بار تعالیم تورات، شانه خالی کردند و از کتاب آسمانی جز سنگینی ظاهری آن، چیزی به دوش نکشیدند.

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُواْ التَّوْرَئهَ ثمُ‏َّ لَمْ یحَْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ یحَْمِلُ أَسْفَارَا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ كَذَّبُواْ بَِایَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لَا یهَْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ (5) قُلْ یَأَیهَُّا الَّذِینَ هَادُواْ إِن زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِیَاءُ لِلَّهِ مِن دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ المَْوْتَ إِن كُنتُمْ صَادِقِینَ (6) وَ لَا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدَا بِمَا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللَّهُ عَلِیمُ بِالظَّالِمِینَ (7) قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِیكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیَ‏ عَلِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَهِ فَیُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ (8)

سه آیه انتهایی سوره (9 تا 11) درباره نماز جمعه است و مؤمنان را به ترجیح یاد خدا بر بیع و همراهی با رسول خدا9 بر لهو و تجارت دعوت می کند.
 

یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَوهِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْاْ إِلیَ‏ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُواْ الْبَیْعَ ذَالِكُمْ خَیرٌْ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (9) فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَوهُ فَانتَشِرُواْ فیِ الْأَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُواْ اللَّهَ كَثِیرًا لَّعَلَّكمُ‏ْ تُفْلِحُونَ (10) وَ إِذَا رَأَوْاْ تجَِرَهً أَوْ لهَْوًا انفَضُّواْ إِلَیهَْا وَ تَرَكُوكَ قَائمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیرٌْ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَهِ وَ اللَّهُ خَیرُْ الرَّازِقِینَ (11)
حال سؤال این است: آیا آیات سوره جمعه، سه دسته جدا از هم و بی ربط است که بر اساس اتفاق در یک سوره گرد آمده است؟ یا هدف غیر قابل فهمی از جمع این آیات در کنار یکدیگر وجود دارد؟ پاسخ منفی است، زیرا این سه مجموعه بر اساس حکمت الهی و با هدف روشن هدایتی، به دست وحی در کنار هم و با این ترتیب جمع شده است و تدبر، راه درک این هماهنگی و این هدف است.
ارتباط و هماهنگی سه دسته از آیات این سوره مبارکه بدین بیان قابل طرح است:
ارتباط دسته دوم با دسته اول: در دسته دوم سخن از یهودیانی است که در برخورد با تزکیه انبیای الهی مشکل داشته و از آن سرباز می زدند در حالی که بر اساس دسته نخست، غایت نهایی بعث رسل بود. تقدیم تزكیه بر تعلیم در آیات دسته اول بیانگر این حقیقت است كه تأكید آن بر تربیت است و در مقام تربیت، تزكیه و طهارت درون بر تعلیم معارف حقه مقدم است.
ارتباط دسته سوم با دسته دوم: از آیات دسته دوم دانستیم که یهودیان مرگ گریز هستند. مرگ گریزی نشانه‌ای از دنیاگرایی یهودیان است و همین دنیاگرایی سبب عمل نكردن به تعالیم الهی و در نتیجه تربیت نشدن آنان شد. حال اگر دنیاگرایی در میان امت اسلام باب شود، آنان نیز تربیت نخواهند شد و تعالیم وحیانی در ایشان اثر نخواهد كرد. برخی با ترجیح بیع و تجارت و لهو بر ذكر خدا و همراهی با رسول خدا در نماز جمعه، نشان دادند كه در عمل دنیا را بر آخرت و بیع و تجارت و لهو را بر ذكر خدا و همراهی با رسول او ترجیح می‌دهند و این همان آفتی است كه یهود را گرفتار دنیاگرایی و آخرت گریزی كرد، پس به جاست كه برای همیشه ذكر خدا و همراهی با رهبر الهی را بر دنیا و بیع و تجارت ترجیح دهند و این محتوای دسته سوم است.
با توجه به ارتباط پیش گفته، غرض سوره «تبیین نظام هدایت اجتماعی» است و سیر هدفمند هدایتی آن در چند مرحله قابل بیان است:
آیات دسته نخست، حاکی از این حقیقت است: «برنامه هدایت باید وحیانی باشد».
آیات دسته دوم، گویای این مهم است: «به برنامه وحیانی هدایت باید عمل کرد».
آیات دسته سوم، مبین این اساس است: «در عمل به برنامه وحیانی هدایت، تقدم با امور معنوی (یاد خدا و حرکت پشت سر ولی خدا) است».
اینها مراحل نظام هدایت اجتماعی است که در قالب نمودار زیر قابل تبیین است

 
نتیجه
کم توجهی به انسجام هدایتی قرآن کریم، تنها کم رونقی یک فعالیت قرآنی غیر لازم نیست، بلکه محرومیت از نقش آفرینی ویژه کلام وحی در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی انسان است. بر این اساس، تدبر که فهم روشمند و هماهنگ ظاهر قرآن است، به عنوان راه فهم منسجم کتاب آسمانی، ضرورتی گریزناپذیر برای ترویج و گسترش فرهنگ قرآنی است. بدون نگاه تدبری، به هیچ وجه از حاکمیت قرآن، خبری نخواهد بود، هر چند حضور پر رنگ قرآن کریم در عرصه های مختلف، بدون جریان در متن زندگی، یعنی همان مهجوریت مدرن منتفی نخواهد بود.

کتابنامه
1. قرآن کریم (1385)، قم: دفتر نشر معارف، چاپ اول.
2. 
ابن منظور، محمد بن مكرم‏ (1411)، لسان العرب، ‏ بیروت‏: دار صادر، چاپ سوم‏.
3. 
دیلمی، حسن بن ابی الحسن (1412)، ارشاد القلوب، انتشارات شریف رضی، چاپ اول.
4. 
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، المفردات فی غریب القرآن‏، تحقیق: صفوان عدنان داودی، دمشق بیروت‏: دارالعلم الدار الشامیه، چاپ اول.
5. 
صفوی، سید محمد رضا (1385)، ترجمه قرآن بر اساس المیزان، قم: دفتر نشر معارف، چاپ اول.
6. 
طباطبایی، سید محمد حسین‏ (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
7. 
طریحی، فخر الدین‏ (1375)، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، تهران‏: كتابفروشی مرتضوی‏، چاپ سوم.
8. 
عاملی، شیخ حر (1409)، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول.
9. 
فراهیدی، خلیل بن احمد (1410)، كتاب العین‏، قم‏: انتشارات هجرت‏، چاپ دوم‏.
10. 
قرشی، سید علی اكبر (1371)، قاموس قرآن‏، تهران‏: دار الكتب الإسلامیه، چاپ ششم‏.
11. 
کلینی، محمدبن یعقوب (1365)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
12. 
محدث نوری (1408)، مستدرک الوسائل، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول.
13. 
مجلسی، محمد باقر (1404)، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.
14. 
مصطفوی، حسن‏ (1360)، التحقیق فی كلمات القرآن الكریم‏، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 

دسته بندی ها : -  
0 | 0
  |   نمایش : 4772   |   نظرات : 0